Тұрақты тіркестердегі ер мен әйел бейнесінің гендерлік ерекшеліктері

Abstract

Мақалада қазақ тіліндегі фразеологиялық тіркестердің гендерлік ерекшеліктері тілдік, әлеуметтік және мәдени аспектіде жан-жақты талданған. Зерттеудің негізгі мақсаты — қазақ халқының ұлттық дүниетанымында орныққан ер мен әйел бейнесінің тілдегі көрінісін фразеологиялық бірліктер негізінде анықтау, сондай-ақ бұл бірліктердің гендерлік рөлдер мен стереотиптерді қалыптастырудағы қызметін ашып көрсету. Гендер ұғымының тілдік жүйеде көрініс табуы тек грамматикалық категориялармен ғана шектелмей, тілдің әлеуметтік қызметі арқылы қоғамдағы гендерлік ұстанымдарды бейнелеумен тығыз байланысты. Зерттеудің теориялық негізіне Дж. Батлердің гендерді әлеуметтік-мәдени дискурс арқылы «перформативті» сипатта қарастыруы, Р. Лакоффтың әйел сөйлеу мәнерінің әлеуметтік детерминациясы жөніндегі тұжырымдары және Д. Кэмеронның тіл мен гендерлік қатынастар арасындағы өзара байланысты талдауы алынған. Сонымен қатар отандық ғалымдардың еңбектеріне сүйене отырып, қазақ тіл біліміндегі гендерлік лингвистика мәселелеріне қатысты зерттеулерге шолу жасалды. Материал ретінде І. Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» пайдаланылып, ерлер мен әйелдерге қатысты фразеологизмдер іріктеліп алынды. Ерлерге тән тіркестерде батырлық, қайсарлық, көшбасшылық, күш-қуат сияқты сипаттар басымдық танытса, әйелдерге қатысты тұрақты тіркестерде нәзіктік, сұлулық, тазалық, тартымдылық тәрізді сипаттамалар алдыңғы орынға шығады. Бұл ерекшеліктер қазақ қоғамындағы дәстүрлі гендерлік рөлдердің тілдегі көрінісі ретінде қарастырылады. Зерттеу нәтижесінде қазақ фразеологиясындағы гендерлік концептілердің ұлттық-мәдени кодтарды жеткізудегі және ұрпаққа жалғаудағы маңызды рөлі айқындалды. Фразеологизмдер гендерлік дүниетанымды қалыптастыратын, мәдени сананы сақтайтын және қоғамдағы гендерлік қатынастарды реттейтін маңызды тілдік-мәдени құрал екендігі дәлелденді. Зерттеу қазақ тіл біліміндегі гендерлік лингвистика бағытын тереңдетуге септігін тигізіп, болашақта өзге тілдермен салыстырмалы зерттеулер жүргізуге негіз болады. Әдеби мысалдарда ерлердің батырлық бейнесі эпитеттер мен метафоралар арқылы сомдалса, әйелдер бейнесі лирикалық нәзіктікпен астасып, көркем образ жасауда шешуші рөл атқарады. Бұл тұрғыда гендерлік фразеологизмдер тек тілдік құрал емес, көркемдік тәсіл ретінде де бағаланады. Мақалада қарастырылған мәліметтер тіл мен мәдениеттің өзара ықпалдастығын, сондай-ақ ұлттық тілдегі гендерлік сана көріністерін сипаттауға бағытталған. Қазақ фразеологиясы арқылы мәдениеттегі гендерлік құрылымдар қалайша тілде кодталатыны нақты мысалдармен көрсетілді. Бұл зерттеу қазақ тілінің гендерлік мазмұнды беру тетіктерін талдау арқылы ұлттық мәдениеттің құндылықтарын жүйелеуге мүмкіндік береді.