Сөзжасамдық метафора: метафоралық уəждеменің семантикалық əлеуеті

Abstract

Мақалада лингвистика жəне əдебиеттану ғылымдары саласында зерттеу нысанына айналған, ауыспалы мағынаның берілу жолының бірі ретінде сипатталып жүрген метафоралық құбылыс номинация бірлігі ретінде қарастырылған. Тіл бірлігінің эмоциялық, экспрессивтік, стилистикалық реңі саналатын метафораның қалыптасуында функционалды-прагматикалық қызмет атқаратын коннотацияның сипаты талданады. Коннотацияның лингвистикалық табиғаты мен мағынасы тіл бірліктерінің бір бөлігі ретінде кез келген ұғымдық мағынаның ассоциативті-бейнелік ішкі құрылымын түсінуден туындайтын қосымша мағына екені айқындалады. Сонымен қатар мақалада концептуалдану нəтижесінде тіл иесінің танымында қалыптасқан метафоралы тілдік бірліктердің моделі жасалатындығы, метафоралы уəждеменің жаңа жасалымдағы ерекшелігі, ауыс мағынадағы уəжділік дəрежелердің бір-бірінен ерекшеленетіндігі жəне ол сөзжасамдық құрылым шеңберінде ғана айқындалатыны нақты мысалдар негізінде түсіндіріледі. Жаңа аталымның жасалуына негіз болған уəждеме бірліктерді анықтауда олардың тілдік сипатымен қоса танымдық негізі де назарға ілігеді. Авторлар тарапынан метафоралы аталымдардың астарынан уəж сөздің семантикасы айқын не жасырын тұрғандығына қарамастан, тіл иесінің дүниетанымы байқалады, метафоралық уəждеменің семантикалық əлеуеті жаңа жасалымның тұлғасынан анық көрініп тұрады деген тұжырым жасалады. Қазақ сөзжасамындағы метафоралық аталымдар біртұтас лексикалық бірліктер ретінде танылып, мақалада басқа ұқсас тілдік құбылыстардан айыратын негізгі белгілері де айқындалады. Мақалада метафоралы аталымдарды жіктеу мəселесі де қаралып, оларды жіктеуде нақтыдан абстрактіге ауысу, нақтыдан нақтыға ауысу, іс-əрекетпен байланыс, антропоцентрикалық ұстанымдар негізге алынатыны талданады. Сондай-ақ мақала авторлары атаудың ішкі құрылымы ұғыммен тығыз бірлікте болатындығына, ішкі құрылым атауды құрастырушы компоненттердің өзара байланысын сақтайтын тұтас тілдік құбылыс екеніне назар аударады да, уəждеме арқылы ішкі мағыналық құрылымның негізінде метафоралық атау қалыптасады деген қорытынды тұжырым жасайды. Зерттеу нəтижесінде номинативтік құбылыспен тығыз байланысты категорияның бірі — ішкі форма екені, ішкі форма сипаттары семантикалық аспектіде қарастырылғанда іштей бөлініп ажыратылмайтыны, басқалармен бірге олар да ұғымдық мағынаға кірігетіні анықталады. Мақалада ішкі форма уəждену категориясымен бір қатарда қарастырыла талданады. Мақала авторлары ғылыми материалдар мен тілдік деректерге сүйене отырып, метафоралық аталымның семантикалық əлеуетін айқындауды уəждеме жəне аталым теориясы аясында зерттеу маңызды деген қорытындыға келді жəне зерттеу нəтижесінде метафоралық аталымдардың жасалуында сөздің ішкі мағыналық формасы негізгі фактор ретінде анықталды.