Қазақ әдебиетіндегі ағаш культі

Abstract

Қазақ әдебиетінің даму кезеңінде әлеуметтік, экологиялық, рухани және адамзат өмірінде, қоғамда болып жатқан күрделі, шешуі қиын немесе адам көкейінде небір сұрақтар туғызатын мәселелерді ежелгі дәуірлерден келе халық санасында мықтап орын тепкен мифологиялық, фольклорлық, тотемдік, архетиптік бейнелермен интерпретациялау арқылы көркемдік образ жасау идеяларын жеткізуге деген ұмтылысы жиі ұшырасады. Осы жолда қазақ жазушылары мифологияның терең құпияға толы қабаттарына үңіліп, қазақтың наным-сеніміндегі, ауыз әдебиетіндегі мифтік ұғымдарға қайта жан бітіріп, сол арқылы оқырман жүрегінен жол табу үшін көркемдік әдіс-тәсілдерді шебер қолданып келеді. Соның негізінде, мақаланың басты нысанасы ретінде жоғарғы, төменгі және орта деп аталатын үш әлемді байланыстырып тұрған ғаламдық бейнелерге талдау жасалады және қазіргі қазақ әңгімелеріндегі қолданыстары мен функциясын анықтауды мақсат етеді. Әсіресе, «ғаламдық модель — ғаламдық ағаш» тұрғысында қазақтың «тал бесіктен жер бесікке» дейінгі дәстүрлі дүниетанымындағы ұлттық кодтаудың негізгі элементі болып табылатын «бәйтерек» ұғымына баса назар аударылған. Бұл орайда, осы тақырыптың көлемінде зерттеулер жүргізген С. Қондыбай, Т. Жұртбай С. Қасқабасов және т.б. ғалымдардың еңбектері басшылыққа алынды.