Аягөз өңірінің ономастикалық атаулары: шығу тегі, зерттелуі және этномәдени сипаты

Abstract

Бұл ғылыми мақала Абай облысы аумағындағы Аягөз өңірінің онимдік жүйесіне, яғни жер-су атауларының шығу тегі, құрылымы және тарихи-мәдени мәніне арналған. Қазақ даласындағы топонимдер - ұлт тарихының, этномәдени болмысының, көне дәуірден келе жатқан тілдік қабаттардың көрінісі. Аягөз атауы - осы аймаққа тән көне гидронимдердің бірі және түркілік тайпалық-рулық құрылымдардың, мифтік-аңыздық түсініктердің, тарихи жазбалардың тоғысқан тұсы ретінде ерекшеленеді. Мақалада Аягөз қаласының, Аягөз өзенінің атауы, оның этимологиялық талдауы, халықтық және ғылыми нұсқалары, сондай-ақ осы өңірдегі өзге де табиғи-географиялық атаулар (Қозы Көрпеш - Баян сұлу кесенесі айналасындағы топонимдер, Шорға, Байқасқа, Қарақол, Көксай, Таскескен, Ақшатау, т.б.) қарастырылады. Зерттеу барысында П. П. Семёнов-Тян-Шанский, Г. Н. Потанин, А. Янушкевич, сондай-ақ қазіргі отандық ономаст-ғалымдардың еңбектері пайдаланылды. Топонимдік атаулардың тарихи-тілдік негіздері салыстырмалы-тарихи әдіспен, аңыздық- этнографиялық нұсқалары мазмұндық-мәтіндік талдау арқылы қарастырылды. Мақалада Аягөз атауының көне түркілік (ай+оғұз), фольклорлық («Аяудың көз жасы»), тарихи-топографиялық (өзен сипаттамасына байланысты) нұсқалары сараланып, өңірдің ономастикалық картасы мен атаулардың этномәдени қызметі жан-жақты түсіндіріледі.