Семей өңірінің топонимиясы: тарихи мәдени талдау

Abstract

Бұл мақалада Семей қаласының топонимиясы мен ономастикалық кеңістігі тарихимәдени, әлеуметтік және лингвистикалық тұрғыдан жан-жақты талданады. Семей - еліміздің шығыс өңіріндегі мәдени, рухани және тарихи орталықтардың бірі, әрі қазақ даласындағы ерте кезеңдерден бері қалыптасқан ірі қоныстардың қатарында. Қала топонимиясы бірнеше тарихи қабаттан тұрады: ерте түркі кезеңіне жататын атаулар, Ресей империясы дәуіріндегі отарлық сипаттағы атаулар, кеңестік кезең топонимдері және Тәуелсіздік жылдарында қайта жаңғырған тарихи атаулар. Зерттеу барысында қала аумағындағы гидронимдер (Ертіс, Қарағайлы, Қамысты), ойконимдер (Степной, Затон, Көкбай, Пристань), урбанонимдер (көше, ықшам аудан атаулары), сондай-ақ киелі нысандарға қатысты микротопонимдер жан-жақты қарастырылды. Мақаланың дереккөздері ретінде XIX-XX ғасырлардағы карталар, архив құжаттары, этнографиялық материалдар, қазақ ономастикасы бойынша еңбектер және Google Scholar базасында тіркелген заманауи зерттеулер пайдаланылды. Семей қаласының топонимиялық жүйесі қаланың географиялық ерекшелігін, өзен маңы мәдениетін, этникалық құрамын, әлеуметтік-қоғамдық тарихын және саяси өзгерістерін сақтаған күрделі қабатты көрсететіні анықталды. Ертіс өзенінің жағасындағы қоныстардың табиғи ресурстарға байланысты қалыптасуы, Затон мен Пристань атауларының саудаэкономикалық қызметпен байланысы, Алтай-Тарбағатай бағытындағы көші-қон жолдарының әсері топонимдердің тарихи мазмұнын айқындайды.Зерттеу нәтижелері Семей қаласының топонимиясы қазақ халқының тарихи жады, рухани кеңістігі және этникалық мәдениетімен тығыз сабақтас екенін көрсетеді. Әсіресе Тәуелсіздік жылдарында қаланың тарихи атауларын қалпына келтіру, көшелерді ұлттық тұлғалар есімімен атау үрдісі ономастикалық кеңістіктің ұлттық мазмұнын күшейтуде маңызды рөл атқарады. Мақала қорытындысында Семей қаласының топонимиялық жүйесін әрі қарай зерттеу бағыттары мен тарихи атауларды сақтау қажеттілігі атап өтіледі.