Қараджаоғлан шығармашылығында лирика жанры

Abstract

Қазақ жəне түрік халықтарының рухани мəдениетіндегі көп ғасырлар бойы қалыптасқан, дамыған не- гізгі мұра — ақын-жыраулар мен ашықтар поэзиясы. Мақалада XVII ғасырдағы түрік ашық əдебиеті- нің ең көрнекті өкілі Қараджаоғланның поэзиясындағы көңіл-күй жəне табиғат лирикасының көркем- дік ерекшеліктерінің айқын көріністері зерделенген. Ақынның туған жер, өзен-көлдер, таулар мен жа- зира жайлауларды жан дүниесімен тебірене жырлау дəстүрінің қазақ ақын-жыраулары шығармашы- лығымен үндес екендігін айқындау жəне бауырлас халықтар арасындағы тарихи-мəдени тамырлас- тықтың тереңдігін дəлелдеу мақсат болып табылады. Көңіл-күй өлеңдері — лирикалық шығармалар ішінде жеке адамның жандүниесінде болып жатқан сапырылысқан, кейбірі үндес, көпшілігі қарама- қайшы ойлардың жырлануы. Көңіл-күй лирикасы үлгісіндегі өлеңдерде автор өмірдің қайшылық құ- былыстарымен сəт сайын бетпе-бет келіп, дағдарысты жəне шешімді жағдайларды басынан өткізіп келе жатқан адамзаттың жандүниесіндегі жай-күйді сөз арқауына алады. Қараджаоғлан өлеңдерінде фəни дүниедегі барлық əрекеттердің, кезеңдердің опа бермейтін өткіншілігі элегиялық сыршыл мұң тілімен беріледі. Ақынның өлеңдерінде табиғат тақырыбы көшпелі өмір салтымен өріле отырып, кей- де сырласа, кейде тілдесе жырлау арқылы туған жерге деген ықыласын өте терең теңеулер арқылы жеткізуге тырысқандығы зерделенеді. Зерттеуде тарихи жүйелеу, əдеби талдау, тарихи-салыстырмалы сипаттау, жинақтау əдіс-тəсілдері қолданылды. Мақалада Қараджаоғланның таңдамалы өлеңдері түп- нұсқадан аударылып, лирикалық жанрда жазылған өлеңдерін қазақ оқырмандарына таныстыру көз- делген жəне қазақ-түрік əдеби байланыстарының терең тамырының көріністері нақты мысалдар нəти- жесінде айшықталған.