1960 жылдардағы Олжас Сүлейменов шығармашылығындағы қазақтардың көшпелілер мәдениетінің тарихи маңызын қайта жандандыру арқылы мәдениеттің жетіспеушілігін жою

Abstract

Мақала өткен ғасырдың 1960 жылдарындағы қазақ ақыны Олжас Сүлейменовтің историософиялық шығармаларындағы ой толғауына, қазақтардың ХХ ғасырдағы сан алуан бейнелері мен тарихи шынайылыққа ие болуының түйінді көрінісі: көшпелі өмір салтын жоғалту, музейленген көшпелі болмыстың қайтып келмейтін тұсынан оқиғалар тізбегі (отырықшы көшпелі мәдениеттің қалалық хронотопы), Орталық Азияның ортағасырлық қалалық мәдениет мұрасынан кейінгі көшпенділердің тарихи жадысын қабылдау, жаңа дәуір диалогы тарихи субъектілік әлемдік мәдениетпен байланысы (ұлттықты планетарлыққа енгізу) және оның бейнелерін қайта ойлап табуы, қазақ зиялыларының көрген көне тарихтағы бейнелерінің басқа сипатта көрінуін зерттеуге арналды. Зерттелген әдеби-историософиалық материал қазақстандық қоғамның тарихи жадындағы көшпелілер мен отырықшылықтардың арақатынасы мәселесін және мұнда ХХ ғасырдың екінші жартысында еңсерілген «тарихи еместіктің» мәдени жарақатының болуын түсінуге мүмкіндік береді. Бұл мәдени жарақатты қалыптастырған факторларға мыналар жатады: 1) 1920–1930 жылдардағы күштеп ұжымдастыру мен отырықшыландыру нәтижесінде көшпелі мәдениеттің үзілуі; 2) көшпелілер мәдениетін регрессивтік деп сипаттаудың тарихнамалық дәстүрі және оны тарихи маңызы басым аңыздар бойынша 1960–70 жылдардағы қазақ ұлттық интеллигенциясының қабылдауы. Бұл күйзелісті еңсерудің жолы Орталық Азияның ортағасырлық қала мәдениетінің мәдени мұрасын қабылдау болды, оның белсенді археологиялық зерттеулері сол жылдары Қазақ КСР-інде басталып, дүниежүзілік өркениет тарихына қайта құрылған тарихи шынайылықты енгізу болды, бұл өз кезегінде тарихи жадыны қайта бейнелеу деңгейінде көптеген сәйкестіктің қалыптасуына ықпал етті.