Ономастикалық атаулардың танымдық моделі

Abstract

Ономастикалық атаулар — әлемді қабылдаудың көрсеткіштерінің бірі, олар әлем бейнесін тілде таңбалайды. Ономастикалық атаулардың бұл қызметі отандық және шетелдік ғалымдардың танымдық лингвистика бағытындағы зерттеулерінде аталып жүр. Әрбір ономастикалық атаудың мәнінде халықтың тарихынан, дүниетанымынан, әлеуметтік-мәдени өмірінен мәлімет беретін білім сақталған. Бірақ ол білімді ашудың кілті сол ономастикалық атауға қатысты өзге мәтіндермен сабақтастықта ашылады. Мақаланың негізгі мақсаты — Қазығұрт топонимі мен Ырғыз гидронимінің танымдық моделін анықтау. Осы мақсатқа сай мақалада тілдің танымдық үдерісі адам миының жұмысы мен адам санасындағы танымдық құрылымдармен анықталатыны, тілдің онтологиялық қасиеті адамның әлемді қабылдауын ұйымдастырумен байланыстылығы талданған. Ономастикалық атаулар, оның ішінде Қазығұрт топонимі мен Ырғыз гидронимі де осындай әлемді қабылдаудың көрсеткіші деп саналып, ол атаулардың астарындағы мән немесе әлеуметтік-мәдени білім анықталып, танымдық моделі айқындалған. Авторлар ғылыми зерттеулерін орындау үшін тілдік және танымдық талдау әдістерін қолданған. Зерттеу нәтижесінде Қазығұрт топонимі мен Ырғыз гидрониміне қатысты мынадай танымдық модельдер анықталған: 1) Қазығұрт топонимі: «Қазығұрт — Нұх пайғамбар кемесі», «Қазығұрт — топан су», «Нұх пайғамбар кемесі — Шопан ата / Қамбар ата / Ойсылқара», «Қазығұрт — Қорқыт ата», «Қазығұрт — Адам ата / Хауа ана», «Қазығұрт — Айбарша» 2) Ырғыз гидронимі: «Ырғыз — қарқынды өзен/ құдық/ шұңқыр өзен / ескі дария / ескі өзен», «Ырғыз — екі жынысты тіршілік иесі (гермафродит)», «Ырғыз — ерке-әйел/ батыл қыз». Мақаланың ғылыми құндылығы Қазығұрт топонимі мен Ырғыз гидрониміне қатысты танымдық модельдерді анықтау олардың имплицитті мән-мағыналарын дұрыс қабылдау мен түсінуге, сол арқылы қазақ ұлтының дүниетанымына қатысты ғылыми тұжырым беруімен байланысты болса, практикалық құндылығы осы атауларға тілдік және танымдық талдау жасау үлгісін осы тәрізді ғылыми зерттеулерде пайдалануға жарамдылығымен анықталады.