Қазақстандағы 1929–1932 жж. шаруалар көтерілістері және қазақтардың ауа көшуі (халық жадында)

Abstract

Мақалада ХХ ғасыр тарихындағы өзекті мәселелердің бірі — 1930-жылдардағы қазақтардың Қазақстаннан мәжбүрлі қоныс аудару тарихы қарастырылған. Ірі байлардың, кулактардың, жартылай феодалдардың (орта шаруалар мен шаруалардың) мүлкін тәркілеу, мәжбүрлеп ұжымдастыру, күштеп отырықшыландыру, күштеп астық және ет дайындау, «Үш масақ туралы» заң бойынша жазалауды жүзеге асыру — саяси науқандарының нәтижесі халықтың ауа көшуіне алып келді: алдымен байлар мен барлық әлеуметтік топ өкілдерінің тұтас ауылдармен көшуі; содан соң, шаруа көтерілістерін басып-жаншу, олардың жетекшілері мен көтеріліске қатысушылардың елмен шектес аумақтарға қашуы, сондай-ақ аштық кезінде қазақтардың аман қалу амалы ретінде сыртқа босуы. Бұл үдеріс республиканың барлық өңірлерін қамтыды. Автор мақалада 1998 жылы Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты ғалымдарының Қазақстан бойынша жүргізген экспедициясы кезінде жинаған ауызша материалдарды, сондай-ақ, құпиясыздандырылған архивтік материалдар негізінде кеңес өкіметінің саяси науқандарына қарсы халық наразылығының бір түрі — халықтың ауа көшуімен жалғасқан шаруалар көтерілісі мәселесін жаңа қырынан ашып көрсеткен. 1929–1930 жылдары Қызылорда облысын қамтыған шаруалар көтерілісінің тарихы мақала авторының Ақмырза көтерілісіне қатысқан, Ақмырза ишанның сарбазы болған Шамшат Әлібайұлымен, сондай-ақ басқа да ақпарат берушілермен жеке сұхбаты барысында анықталған ауызша мәліметтермен толықтырылған. Естеліктер мен мұрағат құжаттарын талдау нәтижесінде автор шаруа көтерілістерінің себебі мен сипаты туралы өз пікірін білдірген.